Astigmatisme (1/2): de oorsprong en de verschillende vormen begrijpen

Het woord komt uit het Grieks. Het voorvoegsel a- betekent “zonder”. Het woord stigma betekent “punt”, “merkteken” of “vlek”. Astigmatisme kan dus bij benadering vertaald worden als “afwezigheid van een punt”.

Die woordkeuze is optisch gezien bijzonder treffend. In een normaal optisch systeem moeten de stralen die van een punt komen, idealiter naar een ander punt convergeren. In een astigmatisch systeem convergeren ze niet allemaal op dezelfde plaats.

De geschiedenis van deze afwijking is interessant. Thomas Young beschreef het fenomeen al aan het begin van de negentiende eeuw. De Britse astronoom George Biddell Airy bestudeerde vervolgens zijn eigen astigmatisme en beschreef in 1825 de correctie ervan met een cilindrische lens. De term “astigmatism” werd hem enkele jaren later voorgesteld door William Whewell, een Britse wetenschapper die bekendstond om het bedenken van verschillende wetenschappelijke termen. De eerste gedrukte vermeldingen van het woord verschijnen in het midden van de negentiende eeuw.

Om een scherp beeld te vormen moet het oog het licht op het netvlies doen convergeren. Het hoornvlies levert een groot deel van de optische sterkte van het oog. De ooglens, gelegen achter de iris, voltooit deze scherpstelling.

In een oog zonder significant astigmatisme is de optische sterkte ongeveer gelijk in elke meridiaan die men onderzoekt. In een astigmatisch oog varieert ze volgens de richting. Stel bijvoorbeeld dat het hoornvlies verticaal iets boller is dan horizontaal. Het zal verticale en horizontale lijnen dan niet op dezelfde manier doen convergeren.

In het klassieke geval van een regelmatig astigmatisme kan men twee loodrecht op elkaar staande hoofdmeridianen definiëren: een meridiaan met de sterkste optische sterkte, en een andere, op 90°, met de zwakste.

De symptomen hangen af van de grootte van het astigmatisme, van zijn as, van de leeftijd van de patiënt en van de andere geassocieerde optische afwijkingen. Een klein astigmatisme kan perfect goed verdragen worden. Een meer uitgesproken astigmatisme kan zich daarentegen op verschillende manieren uiten.

Bij het kind verdient een groot, niet-gecorrigeerd astigmatisme bijzondere aandacht. Een beeld dat tijdens de periode van visuele ontwikkeling langdurig wazig blijft, kan een amblyopie of “lui oog” in de hand werken, dat wil zeggen een oog dat nooit leert scherp te zien. Dat is een van de redenen waarom een oogonderzoek, zo nodig aangevuld met een orthoptisch en neurovisueel bilan, zo waardevol is bij het kind. Astigmatisme behoort tot de frequente brekingsfouten die gecorrigeerd kunnen worden met een bril, met lenzen of, bij sommige volwassenen, met chirurgie.

Ja. Het komt zelfs heel vaak voor. Bijziendheid, verziendheid en astigmatisme beschrijven verschillende eigenschappen van het optische systeem. Een oog kan dus bijziend en astigmatisch zijn, verziend en astigmatisch, of astigmatisch zonder noemenswaardige bijziendheid of verziendheid.

Dat is wat een brilvoorschrift met een sferische waarde, een cilinder en een as uitdrukt. Nemen we een voorbeeld: -2,00 (-1,00 op 90°). De waarde -2,00 komt hier vooral overeen met de bijziendheid. De cilinder van -1,00 komt overeen met de grootte van het gecorrigeerde astigmatisme, en 90° geeft de oriëntatie ervan aan.

De as geeft dus niet aan dat het oog “naar 90° kijkt”. Hij beschrijft eenvoudigweg de oriëntatie van de cilinder die nodig is om de optische afwijking te corrigeren.

Dit onderscheid is veel belangrijker dan het lijkt. Het bepaalt met name of het astigmatisme gemakkelijk met een bril gecorrigeerd zal kunnen worden.

Bij een regelmatig astigmatisme staan de twee hoofdmeridianen ongeveer loodrecht op elkaar. De optische afwijking kan dan doorgaans beschreven worden met een relatief eenvoudige combinatie van sfeer, cilinder en as. Dat is het astigmatisme dat men gewoonlijk corrigeert met een bril of met torische lenzen. Men onderscheidt verschillende oriëntaties.

Deze drie vormen blijven regelmatige astigmatismen zolang de optische geometrie voldoende regelmatig blijft en de twee hoofdmeridianen goed gedefinieerd zijn.

De situatie is anders wanneer de sterkte van het hoornvlies binnen eenzelfde meridiaan op complexe wijze varieert, of wanneer de geometrie van het hoornvlies asymmetrisch wordt. Een eenvoudige sferisch-cilindrische correctie volstaat dan niet meer om dit optische oppervlak correct weer te geven. Men spreekt van een onregelmatig astigmatisme.

Keratoconus is een klassiek voorbeeld: het hoornvlies wordt dunner en vervormt geleidelijk, wat zowel bijziendheid als een steeds onregelmatiger astigmatisme veroorzaakt. In die context lost het voortdurend aanpassen van de brilcilinder het probleem niet noodzakelijk op. Men moet begrijpen waarom het hoornvlies onregelmatig is. Een hoornvliestopografie of -tomografie kan dan nodig zijn.

De klassieke keratometrie meet in wezen de kromming van bepaalde zones van het hoornvlies. De hoornvliestopografie gaat veel verder: ze produceert een echte kaart van het hoornvliesoppervlak.

De tomografie maakt het bovendien mogelijk de geometrie in drie dimensies te bestuderen. Ze analyseert onder meer het voorste en het achterste oppervlak van het hoornvlies, evenals de pachymetrie ervan, dat wil zeggen de dikte. Wij voeren dit onderzoek uit met de Anterion, een optische coherentietomograaf van het voorste oogsegment, die al deze metingen tijdens eenzelfde onderzoek verzamelt.

Deze onderzoeken spelen een bijzonder belangrijke rol wanneer men een keratoconus, een onregelmatig astigmatisme of een ectasie vermoedt, en wanneer men een refractieve chirurgie overweegt. Ze maken het mogelijk de structuur van de optische afwijking te begrijpen in plaats van enkel de cilinder te meten die vóór het oog nodig is.

Dit is waarschijnlijk een van de belangrijkste begrippen om te vatten. Wanneer een voorschrift bijvoorbeeld -1,50 D cilinder op 100° vermeldt, beschrijft het het globale optische resultaat van het oog. Dat betekent niet noodzakelijk dat het hoornvlies exact 1,50 dioptrie astigmatisme op 100° heeft. Waarom? Omdat het hoornvlies niet het enige optische element van het oog is.

Ook de ooglens kan astigmatisme veroorzaken: dat is het interne astigmatisme. Het effect ervan kan het corneale astigmatisme versterken, maar het kan het ook gedeeltelijk compenseren. Dat is een van de redenen waarom de cilinder die bij de refractie gemeten wordt en de cilinder die op het hoornvlies gemeten wordt, kunnen verschillen.

Het refractieve astigmatisme, of totale oculaire astigmatisme, is uiteindelijk wat men waarneemt wanneer het hele optische systeem tegelijk werkt: hoornvlies, ooglens en de andere optische componenten van het oog. Het is vooral dit resultaat dat men meet bij de refractie om een brilcorrectie te bepalen.

Het is dus perfect mogelijk om 1,50 D corneaal astigmatisme te hebben maar slechts 0,75 D cilinder in de bril. Het omgekeerde is eveneens mogelijk. En aangezien astigmatisme zowel een sterkte als een as heeft, kan men niet zomaar twee getallen van elkaar aftrekken: nauwkeurige vergelijkingen vereisen vectorberekeningen. Dit onderscheid wordt bijzonder belangrijk bij het plannen van een refractieve chirurgie of van een torisch lensimplantaat.

Vatten we samen. Astigmatisme is geen ziekte, maar een geometrie: een optische sterkte die varieert volgens de richting. Het kan regelmatig of onregelmatig zijn, corneaal of intern, geïsoleerd of geassocieerd met bijziendheid of verziendheid. Twee patiënten met elk “2 dioptrieën astigmatisme” kunnen in werkelijkheid volledig verschillende situaties vertonen.

Precies daarom heeft de volgende vraag geen eenduidig antwoord: is een bril nodig, torische lenzen, een laserchirurgie, een ICL-implantaat of een torisch implantaat tijdens een staaroperatie? De keuze hangt af van alles wat we zonet hebben gezien: de regelmaat van het hoornvlies, de oorsprong van de cilinder en de volledige refractieve situatie.

Dat is het onderwerp van het tweede deel van dit artikel, dat verschijnt op maandag 24 augustus 2026: van bril tot sclerale lenzen, van LASIK tot torische implantaten, we overlopen er alle manieren om een astigmatisme te corrigeren, en vooral hoe u de juiste kiest.